گـزارش وبینار علمی«معرفی علمی اندیشه‌های امام خمینی(ره)


* کارشناسان: دکتر سید عزت الله احمدی و دکتر احمدذبیح افشاگر

* دبیر علمی نشست: استاد محمدعلی نظری
* تاریخ برگزاری نشست: پنجشنبه 13/1/1400

جلسه با قرائت آیاتی از قرآن کریم آغاز گردید و پس از آن مجری برنامه، سی‌و‌دومین سالگرد ارتحال امام امت را به همه شیفتگان امام، آزادی‌خواهان جهان و خصوصا امت اسلامی تسلیت و تعزیت گفت و اظهار امیدواری نمود که راه امام همچنان پررهرو و آرمان‌های امام همچنان در قلب‌های مسلمانان و دیگر عدالت‌خواهان زنده باشد. وی با اشاره به این که تبیین ابعاد شخصیت علمی، اخلاقی، تربیتی، انقلابی و ...، امام خمینی قدس سره الشریف در یک نشست علمی مثل آب در هاون کوبیدن است و امکان‌پذیر نیست، افزودند همین‌که بتوان گوشه‌هایی از شخیصت، اندیشه، منش و روش امام را به جهانیان و خصوصا نسل جوان که تشنه عدالت و آزادی‌اند، معرفی نمود خود غنیمت و توفیق بزرگی است.

محمدعلی نظری، مجری برنامه بحث را راجع به بعد شخصیت اخلاقی و تربیتی امام شروع کرد و از آقای دکتر افشاگر خواست که مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیت اخلاقی و تربیتی حضرت امام را تشریح نماید.

آقای دکتر افشاگر در زمینه ویژگی‌های تربیتی اخلاقی شخصیت حضرت امام بیان داشتند که هرچه زمان بیشتر می‌گذرد ابعاد جدیدی از شخصیت حضرت امام (ره) روشن و مشخص می‌شود. ایشان خاطر نشان کرد از ویژگی‌های این انسان بزرگ این است که هم ارادتمندانی دارند و هم در مقابل دشمنان قسم‌خورده‌ای که منافع‌شان را درخطر می‌بینند و دست از دشمنی با حضرت امام بر‌نمی‌دارند. با این وجود، در مقابل همه دشمنی‌ها، با گذشت بیش از سی و چند سال هنوز ارادتمندان امام به سوگ او می‌نشینند و هر روز پرشورتر از گذشته، به ابراز ارادت می‌پردازند.

ایشان در زمینۀ شاخصه‌های اخلاق فردی حضرت امام (ره) اخلاق عبادی، مناجات‌ها،راز و نیازها و ضجه‌ها شبانه و در یک کلمه ارتباط با خدا را در زندگی ایشان برجسته دانسته و شجاعت و نترس بودن از دوران نوجوانی، پارسایی وتقوا در طول زندگی، اجتناب از مکروهات، عبادت‌های بی‌ریا، حتی در درون خانواده، اهتمام به نماز اول وقت چه قبل از رهبری و چه در زمان رهبری حتی در جلسات بسیار حساس را از ویژگی‌های مهم شخصیت اخلاقی ایشان معرفی می‌کند. وی همچنین افزود که حضرت امام (ره) برای خود هیچ امتیاز ویژه¬ای قائل نبودند؛ پایبندی و رعایت قانون، احترام به اساتید، سخت‌کوشی در هر عرصه‌ای که وارد می‌شدند، عدم اسراف و... ازخصوصیات ایشان بوده است.

مجری برنامه شخصیت سیاسی حضرت امام را با کارشناس دیگر برنامه، جناب آقای دکتر سید عزت الله احمدی به بحث و بررسی نشست و از ایشان خواست که مهم‌ترین شاخصه‌های اندیشه‌ سیاسی حضرت امام (ره ) را تبیین نماید.

دکتر احمدی در مورد شاخصه‌های اندیشه‌های سیاسی حضرت امام بیان کردند که میان اندیشه‌های سیاسی امام خمینی با سایر اندیشمندان سیاسی تفاوت‌های آشکاری وجود دارد. به بیان ایشان، بعد فردی و شخصیتی حضرت امام به‌عنوان یک عالم دینی که دارای اندیشه‌های اجتماعی است و متخلق به آداب و فرهنگ اسلامی است، در افکار و اندیشه‌ها مخصوصا درحوزه سیاست و اجتماع خود را نشان می‌دهد. ایشان مهم‌ترین عنصر در اندیشه سیاسی حضرت امام را اسلامیت نظام سیاسی و ضرورت تشکیل حکومت اسلامی بیان نمودند و متذکر شدند که از منظر حضرت امام رابطه جدانشدنی بین سیاست و دیانت وجود دارد و در بحث حکومت، اسلامیت و جمهوریت را لازم وملزوم یک‌دیگر بوده و از هم جداناشدنی است.

ایشان از ویژگی‌های دیگر اندیشه سیاسی حضرت امام را خدامحوری و خداباوری حضرت امام بیان داشتند و افزودند از منظر امام راحل، ضرورت تشکیل نظام اسلامی ناشی از خداباوری است و فلسفه تشکیل حکومت، اجرای احکام و دستورات الهی می‌باشد. ایشان افزودند که ویژگی اساسی تفکر سیاسی حضرت امام خداباوری بر اساس عدالت‌محوری و آزادی در چارچوب دین است. دکتر احمدی نگاه دینی حضرت امام به مسائل مختلف خصوصا سیاست را متأثر از تربیت مکتبی و مذهبی بیان کردند و عامل بودن نسبت به اندیشه‌ها و قرار دادن علم در دایره عمل را از ویژگی‌های حضرت امام برشمرد.

دکتر احمدی همچنین اشاره نمودند که جدایی‌ناپذیر بودن سیاست از دیانت در تشکیل نظام، تاکید بر بعد اسلامیت و کوتاه نیامدن از احکام الهی و ازطرفی نحوه نگاه به مردم در تعیین سرنوشت‌شان، بیانگر این حقیقت است که حضرت به عنوان عالم دین، خود عامل به آن نگاه و نظریه است. به گفته‌ی دکتر احمدی، این مرد بزرگ هم نظریه‌پرداز بود و هم خود به نظریات‌شان عمل می‌کرد. طبق بیان ایشان، نظریه سیاسی حضرت امام با بحث عدالت و ظم‌ستیزی رابطه استوار دارد و امام در بحث عدالت‌ورزی، حتی در جزئی‌ترین برنامه زندگی، بحث عدالت را مورد توجه قرار می‌دادند.

مجری برنامه بحث را با آقای دکتر افشاگر در مورد ابعاد تربیتی و ویژگی‌های شخصیت اخلاقی حضرت امام ادامه و داد و با بیان این مطلب که یکی از مبانی مهم در مباحث اخلاقی و تربیتی، نگرش نسبت به جایگاه انسان و کرامت انسانی می باشد، از دکتر افشاگر خواست که دیدگاه امام خمینی (ره ) را در این رابطه بیان کنید.

دکتر افشاگر نخست به دیدگاه امام راجع به اهمیت تربیت و تزکیه اشاره نمودند و بیان داشت که از منظر امام کل تحولات از تربیت شروع می شود و یکی از مبانی مهم تربیتی حضرت امام، کرامت انسانی است. وی افزودند امام راحل کرامت و عزت انسان را با توجه به قرآن کریم و روایات، دو نوع کرامت ذاتی و کرامت اکتسابی می‌دانستند؛ از منظر امام کرامت ذاتی را همه انسان‌ها دارند و در همه انسان‌ها یکسان است اما کرامت اکتسابی باید از طریق سعی و تلاش انسان تحصیل شود و به دست آید. به بیان دکتر افشاگر، مهم‌ترین امر مد نظر امام در کرامت اکتسابی، بحث تقوا است؛ ارتقای کرامت اکتسابی انسان وابسته به عمل و تقوا و پرهیزگاری است. از منظر امام راحل اگر انسان از کرامت اکتسابی برخوردار نگردد کم کم کرامت ذاتی را نیز از دست خواهد داد.

تأثیرات انقلاب اسلامی و اندیشه‌های سیاسی امام در عمل و اندیشه‌ی سیاسیی دنیای معاصر، دیگر پرسشی بود که با آقای دکتر احمدی در میان گذاشته شد و از ایشان خواسته شد که تأثیرات و پیامدهای جهانی اندیشه‌ی سیاسی امام راحل را حتی‌الامکان تشریح نماید.

آقای دکتر احمدی در پاسخ به پرسش فوق خاطر نشان کرد که با تحقق نظام جمهوری اسلامی ایران توسط امام خمینی بسیاری از دیدگاه‌ها نسبت به نحوه تحقق انقلاب‌ها تغییر کرد و عملاً حضرت امام نشان داد که اگر سیاست متأثر از دین باشد می‌تواند منشاء تحولات عظیم و باورنکردنی در جهان گردد. ایشان افزودند که بخش عمده‌ای از تأثیرات حضرت امام در حوزه سیاست، در سیاست بین‌المللی بود؛ حضرت امام قطب‌بندی‌های که در جهان وجود داشت را به هم زد و تقسیم‌بندی دیگر را به جهانیان ارائه کرد که بر اساس استکبار و استضعاف، جهان را به جهان مستکبرین و جهان مستضعفین تقسیم نمود؛ هر چه زمان می‌گذرد اهمیت این اندیشه خود را بیشتر نشان می‌دهد.

مجری برنامه با اشاره به این نکته که در تمام نظام‌های اخلاقی، فکری، آموزشی و غیره، بحث تربیت به نحوی مطرح است، اما امام راحل روی نوع خاص از تربیت یعنی تربیت الهی بیشترین تأکید و تمرکز را داشتند؛ ایشان از دکتر افشاگر خواستند که در باره تربیت الهی از منظر امام توضیحاتی را ارائه نمایند.

در ادامه دکتر افشاگر به دیدگاه حضرت امام نسبت به تربیت الهی اشاره کردند و افزودند که از منظر امام یکی از شاخصه‌های مهم در زندگی، قیام لله و تربیت الهی در برابر تربیت شیطانی است؛ الهی بودن، نقش عمده‌ای در زندگی ایشان داشته است. از منظر امام راحل اگر کسی در تربیت فقط برای خدا کار کند خداوند پشتیبان او می‌شود؛ آنچه خدا از انسان خواسته است این است که برای او کار کند و از نظر تربیت الهی، انسان مأمور به تکلیف است نه به نتیجه و باید نتیجه را به خداوند واگذار کند. از منظر حضرت امام انسان باید مواظب باشد عملش عمل صالح باشد حتی در مورد تربیت فرزندان باید فرزندان را برای خدا و در مسیر او تربیت کند.

پرسش از نوع نگاه امام به سیاست دیگر سؤالی بود که از دکتر احمدی پرسیده شد و از ایشان خواسته‌ شد که سنخ‌شناسی حضرت امام از سیاست‌ و نظام‌های سیاسی را تبیین نماید.

دکتر احمدی در مورد نقش مجموعه باورها و عقاید در اندیشه سیاسی امام راحل بیان کردند که از منظر حضرت امام سیاست و مباحث آن بر می‌گردد به نوع نگاه به انسان و کل نظام و جهان هستی. حضرت امام سیاست را به سه دسته سیاست شیطانی، حیوانی و الهی تقسیم‌بندی می‌کند. سیاست‌های شیطانی محصول هواهای نفسانی و امیال شهوانی‌اند و تمایز بین سیاست حیوانی با سیاست الهی را نحوه نگرش و رویکرد‌های افراد نسبت به انسان شکل می‌دهد و چون سیاست حیوانی، محدود به همین دنیا است، غایتش نیز همین دنیا خواهد بود. اما سیاست الهی متأثر از باورهای انسان نسبت به حقیقت هستی و این عالم است و در این دیدگاه سیاست دنیوی و اخروی انسان مطرح است و اعتقاد به این که دنیا جای بقا نیست ومرزعه آخرت است. در سیاست الهی هم دنیا و هم آخرت در آن لحاظ می‌شود و حضرت امام با این رویکرد نظام سیاسی را ترسیم می کردند و با این رویکرد پیش می‌رفتند.

جلسه با تعمق بیشتر در مورد نظام اخلاقی و تربیتی حضرت امام ادامه یافت و مجری از دکتر افشاگر پرسید که مهم‌ترین روش‌های تربیتی از دیدگاه امام خمینی (ره) کدامند؟

دکتر افشاگر در زمینه روش‌های تربیتی حضرت امام بیان داشتند که بحث در این زمینه فرصت بیشتری می‌طلبد و در یک نشست نمی‌توان حق مطلب را ادا کرد ولی به صورت فهرست‌وار می‌توان به آن‌ها اشاره کرد. وی یکی از روشهای تربیتی حضرت امام را روش «عمل به ضد» عنوان کرد. روش یاد شده اشاره به این دارد که مثلاً کسی که بخیل است برای از بین بردن آن راه سخاوت پیشه کند. روش تکرار تا رسیدن به حد ملکه، روش تلقین مثبت، روش احسان در برابر احسان، روش کاربردی تفریح و سرگرمی؛ روش تکریم کودکان ؛پیشی گرفتن در کارهای خیر و نیک را از دیگر شیوه‌های تربیتی حضرت امام بیان کردند.

در پایان دکتر احمدی به جمع‌بندی سخنانش پرداخت و خاطر نشان کرد که حضرت امام در زمینه سیاست و دین دو فاکتور اصلی و مهم را مد نظر داشته‌اند. درعرصه تئوری عینیت دین با سیاست و عدم جدایی آن دو از یکدیگر و در حوزه سیاست عملی، همراهی سیاست با اخلاق و معنویت را مورد توجه قرار می‌دادند. ایشان در پایان یکی ثمرات دیدگاه اخلاق و دین‌محور امام در عرصه سیاست را حمایت امام راحل از ملت مظلوم افغانستان بیان بیان کردند و اظهار داشتند که علی‌رغم این که انقلاب اسلامی ایران در ابتدا یک نظام نوپا و درگیر انواع منازعات و چالش‌های داخلی و خارجی بود، این باعث نشد که امام مردم ستمدیده افغانستان را از یاد ببرد و ایشان تجاوز شوروی سابق به افغانستان را شدیداً محکوم و حمایت نظام و مردم جمهوری اسلامی را از مردم مسلمان افغانستان اعلام نمودند.

والسلام علیکم و رحمت الله

۱۴۰۰-۰۳-۲۴

تازه های نشر